Okuduklarını Nasıl Hatırlarsın

Bir kitabın çoğunu neden unuturuz

1880’lerde psikolog Hermann Ebbinghaus anlamsız hece listeleri ezberledi ve bunları bir saat, bir gün, bir hafta sonra yeniden öğrenmenin ne kadar sürdüğünü ölçtü. Sonuç unutma eğrisi oldu: hafıza önce hızla düşer, sonra dengelenir. Bir gün içinde bir listeyi öğrenme emeğinin büyük kısmını yeniden harcaması gerekiyordu. 2015’teki bir tekrar çalışması da hemen hemen aynı şekli buldu.

Bir kitap, anlamsız hecelerden oluşan bir liste değildir. Anladığın, önemsediğin ve zaten bildiklerinle bağlayabildiğin fikirler daha yavaş silinir. Ama şekil aynı kalır: kayıpların çoğu kitabı kapattıktan kısa süre sonra yaşanır ve bir daha hiç düşünmediğin şeylerin çok azı yılı çıkarır.

Eğrinin işe yarayan kısmı, bir şeyi geri çağırdığında olanlardır. Bir şeyi her başarıyla hatırladığında, sonrasında daha yavaş unutursun. Bir kitabı hatırlamak, daha sıkı okumaktan çok, giderek açılan aralıklarla ona birkaç kez geri dönmekle ilgilidir.

Pasajı ve kendi düşünceni kaydet

Bir vurgu, yazarın ne dediğini kaydeder. Seni neden durdurduğunu kaydetmez. Altı ay sonra bir sayfa dolusu vurgu çoğu zaman bir yabancının listesi gibi okunur: neyin işaretlendiğini görürsün, ne düşündüğünü değil.

O yüzden iki şey kaydet ve bunları ayrı tut. Alıntı, sayfa numarasıyla birlikte kelimesi kelimesine pasajdır. Not ise kendinden bir iki cümledir: sana neyi düşündürdüğü, nerede katılmadığın, onu neden hatırlamak istediğin. Bunları ayrı tutmak, hangi kelimelerin yazara, hangilerinin sana ait olduğunu her zaman bilmeni sağlar.

John Dunlosky ve arkadaşlarının 2013’te yaptığı geniş kapsamlı çalışma teknikleri incelemesi de hemen hemen aynı sıralamaya vardı: vurgulama ve yeniden okuma uzun vadeli öğrenme için düşük puan aldı, kendini sınamak ise en yararlılar arasında gösterildi.

Kendi cümlelerinle yaz

Başka sözcüklerle anlatmak küçük bir anlama sınavıdır. Bir fikri kendi cümlelerinle ifade edemiyorsan henüz tam kavramamışsındır ve bunu kitap hâlâ açıkken bilmek işine yarar.

Kısa tut. Her bölümün sonunda tek bir cümle yeter: ne olduğu ya da yazarın neyi savunduğu, bir arkadaşına anlatır gibi. Kurgu dışı kitaplarda notu bir cevap yerine bir soru olarak yazmayı dene: yazar neden alışkanlıkların hedeflerden üstün olduğunu düşünüyor? Sorular sonradan daha iyi birer ipucu olur, çünkü tanımana izin vermek yerine hatırlamanı isterler.

Yeniden okumadan önce hatırla

Vurgularını yeniden okumak verimli hissettirir. Kelimeler tanıdık gelir ve tanıdıklık hafıza gibi hissedilir. Ama sayfada bir şeyi tanımak, onu sıfırdan üretmekten daha kolaydır; kalıcı yapan ise üretmektir.

Buna geri getirme pratiği denir ve öğrenme psikolojisinin en sağlam bulgularından biridir. Henry Roediger ve Jeffrey Karpicke’nin 2006’daki tanınmış çalışmasında, bir metni okuyup ardından hatırlayabildiklerini yazan öğrenciler, aynı süreyi metni yeniden okuyarak geçirenlere göre bir hafta sonra daha fazlasını hatırladı.

Uygulamada: notlarını açmadan önce gözlerini kapat ve kendine kitabın ne hakkında olduğunu sor. Üç ana fikri neydi? En iyi hangi sahneyi ya da argümanı hatırlıyorsun? Aklına geleni yaz, sonra notlarına bak ve neyi kaçırdığını gör. Bakman gereken yer o boşluklar.

Oturumları her aralık bir öncekinden uzun olacak şekilde yay. Tek bir mükemmel takvim yok; aralıklı tekrar üzerine araştırmalar, en iyi aralığın bir şeyi ne kadar süre hatırlamak istediğine bağlı olduğunu gösteriyor. Bir gün, bir hafta, bir ay ve üç ay uygulaması kolay bir düzendir ve kitaplar için iyi çalışır.

Kitaplar arasında fikirleri bağla

Başka fikirlere bağlı bir fikrin hafızana geri dönmek için daha çok yolu vardır. Bir kitapta bir şey tanıdık geldiğinde dur ve onunla daha önce nerede karşılaştığını sor: başka bir kitapta, bir sohbette, kendi işinde. Bu bağlantıyı notuna yaz.

Anlaşmazlıklar da sayılır. Bu, geçen bahar okuduğum şeyle çelişiyor diyen bir not çoğu zaman en uzun hatırlananıdır, çünkü seni iki kitabı aynı anda düşünmeye zorlamıştır.

Bir kitaba bir yıl sonra geri dön

Bir kitabı bitirdikten bir yıl sonra ona geri dön. Önce ne hakkında olduğunu hatırlamaya çalış, sonra alıntılarını ve notlarını oku. On dakika sürer ve aklında neyin kaldığının adil bir sınavıdır.

Bu aynı zamanda farklı türde bir okumadır. Aynı pasajlara bir yaş büyümüş olarak gelirsin ve o zaman yazdığın not, kitabı okurken kim olduğunun küçük bir kaydıdır. Bazı kitaplar hafızada büyür, bazıları küçülür. İkisini de bilmeye değer.

Basit bir haftalık rutin

Bunların hiçbiri bir sistem gerektirmez. Her biri yoğun bir haftayı atlatacak kadar kısa birkaç küçük alışkanlık, yukarıdaki her şeyi karşılar.

Bir kitabı aşağı yukarı ne zaman bitireceğini bilmek, ertesi günkü hatırlamayı planlamayı kolaylaştırır. İlerlemeni takip ediyorsan okuma hızın bunu sana söyler.

Kurgu, kurgu dışı ve diğer formatlar

Kurgu

Bir romanı bir argümanı hatırladığın gibi hatırlaman gerekmez. Karakterlerin adlarını ilk göründüklerinde, seni etkileyen bir satırı ve sonunda kitabın, olay örgüsünün altında asıl neyi anlattığını not et. Bir yıl sonra geri istediğin genellikle budur.

Kurgu dışı

Her örneği değil, argümanı hedefle. Yazarın üç ana iddiasını ve her biri için en güçlü kanıtı söyleyebiliyorsan kitap sende demektir. Burada sorular not olarak özellikle iyi çalışır.

Sesli kitaplar

Ellerin meşgulken pasaj kaydetmek daha zordur. Zaman damgasını ve birkaç kelimeyi not et, durduğunda notu düzgünce yaz. Dinlerken hatırlamak daha da önemlidir, çünkü geri çevirebileceğin sayfalar yoktur.

E-kitaplar

E-kitapta vurgulamak o kadar kolaydır ki her şeyi işaretlemek cazip gelir. Çoğu e-kitap uygulaması vurgularını dışa aktarmana ya da paylaşmana izin verir; bitirdiğinde onları dışa aktar, listeyi gerçekten önemli olan birkaç taneye indir ve her birine kendinden bir cümle ekle.

Sorular