Zo onthoud je wat je leest

Waarom we het meeste van een boek vergeten

In de jaren 1880 leerde de psycholoog Hermann Ebbinghaus lijsten met onzinlettergrepen uit zijn hoofd en mat hij hoe lang het duurde om ze na een uur, een dag of een week opnieuw te leren. Het resultaat is de vergeetcurve: het geheugen zakt eerst steil en vlakt dan af. Binnen een dag moest hij een groot deel van het leerwerk voor een lijst overdoen. Een replicatie uit 2015 vond vrijwel dezelfde vorm.

Een boek is geen lijst met onzinlettergrepen. Ideeën die je begrijpt, belangrijk vindt en kunt koppelen aan wat je al weet, vervagen langzamer. Maar de vorm blijft: het meeste verlies gebeurt kort nadat je het boek dichtslaat, en weinig van wat je nooit meer overdenkt, haalt het eind van het jaar.

Het nuttige deel van de curve is wat er gebeurt als je iets terughaalt. Elke keer dat je het je met succes herinnert, vervaagt het daarna langzamer. Een boek onthouden draait minder om harder lezen en meer om er een paar keer naar terug te keren, met steeds grotere tussenpozen.

Leg de passage én je eigen gedachte vast

Een markering legt vast wat de auteur zei. Ze legt niet vast waarom het je deed stilstaan. Zes maanden later leest een pagina vol markeringen vaak als het lijstje van een vreemde: je ziet wat er gemarkeerd is, niet wat je dacht.

Bewaar dus twee dingen en houd ze gescheiden. Het citaat is de passage, woord voor woord, met het paginanummer. De notitie is een of twee zinnen van jezelf: waar het je aan deed denken, waar je het niet mee eens bent, waarvoor je het wilt onthouden. Door ze apart te houden weet je altijd welke woorden van de auteur zijn en welke van jou.

Een groot overzichtsonderzoek naar leertechnieken uit 2013 door John Dunlosky en collega’s kwam tot vrijwel dezelfde rangorde: markeren en herlezen scoorden laag voor leren op de lange termijn, en jezelf overhoren behoorde tot het nuttigste.

Schrijf het in je eigen woorden op

Herformuleren is een kleine begripstoets. Kun je een idee niet in je eigen woorden zeggen, dan heb je het nog niet helemaal te pakken, en dat is goed om te weten zolang het boek nog open ligt.

Houd het kort. Eén zin aan het eind van elk hoofdstuk is genoeg: wat er gebeurde, of wat de auteur betoogde, zoals je het aan een vriend zou uitleggen. Schrijf bij non-fictie de notitie eens als vraag, waarom denkt de auteur dat gewoonten het winnen van doelen?, in plaats van als antwoord. Vragen werken later beter als geheugensteun, omdat ze je laten ophalen in plaats van alleen herkennen.

Haal het op voordat je herleest

Je markeringen herlezen voelt productief. De woorden komen bekend voor, en bekendheid voelt als herinnering. Maar iets op de pagina herkennen is makkelijker dan het uit het niets tevoorschijn halen, en juist dat tevoorschijn halen laat het blijven.

Dit heet ophaaloefening (retrieval practice), een van de best onderbouwde bevindingen uit de leerpsychologie. In een bekende studie uit 2006 van Henry Roediger en Jeffrey Karpicke onthielden studenten die een tekst lazen en daarna opschreven wat ze nog wisten er een week later meer van dan studenten die dezelfde tijd besteedden aan opnieuw lezen.

In de praktijk: sluit je ogen voordat je je notities opent en vraag jezelf waar het boek over ging. Wat waren de drie hoofdideeën? Welke scène of welk argument herinner je je het best? Schrijf op wat er bovenkomt, kijk dan in je notities en zie wat je miste. Die gaten zijn waar je naar moet kijken.

Spreid de momenten, met elke tussenpoos langer dan de vorige. Er bestaat geen perfect schema, en onderzoek naar gespreid leren suggereert dat de beste tussenpoos afhangt van hoe lang je iets wilt onthouden. Een dag, een week, een maand en drie maanden is makkelijk vol te houden en werkt goed voor boeken.

Verbind ideeën tussen boeken

Een idee dat aan andere ideeën is gekoppeld, heeft meer wegen terug naar je geheugen. Komt iets in een boek je bekend voor, sta dan even stil en vraag je af waar je het eerder tegenkwam: in een ander boek, een gesprek, je eigen werk. Schrijf het verband in je notitie.

Ook onenigheid telt. Een notitie als dit spreekt tegen wat ik vorig voorjaar las is vaak degene die je het langst onthoudt, omdat je er aan beide boeken tegelijk door ging denken.

Kijk een jaar later terug op een boek

Kijk een jaar nadat je een boek uit hebt er nog eens naar. Probeer je eerst te herinneren waar het over ging en lees dan je citaten en notities door. Het kost tien minuten en is een eerlijke test van wat er is blijven hangen.

Het is ook een ander soort lezen. Je komt een jaar ouder bij dezelfde passages, en de notitie die je toen schreef is een klein verslag van wie je was toen je het las. Sommige boeken groeien in je herinnering en andere krimpen. Beide zijn de moeite waard om te weten.

Een eenvoudige weekroutine

Hiervoor heb je geen systeem nodig. Een paar kleine gewoonten, elk kort genoeg om een drukke week te overleven, dekken alles hierboven.

Als je ongeveer weet wanneer je een boek uit hebt, is het ophalen de dag erna makkelijker te plannen. Houd je je voortgang bij, dan vertelt je tempo het je.

Fictie, non-fictie en andere vormen

Fictie

Een roman hoef je niet te onthouden zoals een betoog. Noteer de namen van personages als ze voor het eerst verschijnen, een zin die je raakte, en aan het eind waar het boek onder de plot eigenlijk over ging. Dat is meestal wat je over een jaar terug wilt hebben.

Non-fictie

Richt je op het betoog, niet op elk voorbeeld. Kun je de drie hoofdstellingen van de auteur noemen en het beste bewijs voor elk, dan heb je het boek. Vragen werken hier extra goed als notitie.

Luisterboeken

Passages bewaren is lastiger als je handen bezig zijn. Noteer het tijdstip en een paar woorden, en schrijf de notitie goed uit als je stopt. Ophalen is bij luisteren nog belangrijker, want er zijn geen pagina’s om terug te bladeren.

E-books

Markeren is in een e-book zo makkelijk dat je in de verleiding komt alles te markeren. Met de meeste e-book-apps kun je je markeringen exporteren of delen; exporteer ze als je het boek uit hebt, snoei de lijst tot de paar die ertoe doen en voeg bij elk een zin van jezelf toe.

Vragen